Doğanın Tekrarlanan Yanılgıları: Hayvanları Şaşırtan İşaretler

Hayvanların davranışları çoğu zaman kusursuz bir tasarım gibi anlatılır. Oysa doğadaki yönelimlerin büyük kısmı, uzun süre işe yaramış basit kurallara dayanır. Bu kurallar koşullar değişmediği sürece güvenilirdir; koşul değişince aynı kural her seferinde aynı yanlışa götürür. Doğada en çok tekrarlanan hatalar da böyle doğar: hayvanın aptallığından değil, güvendiği işaretin artık eskisi kadar doğru olmamasından.

İşe Yarayan Kestirme Kurallar

Bir canlının her durumu baştan değerlendirmeye zamanı yoktur. Bunun yerine hızlı çalışan basit ölçütler kullanır: parlak olan su olabilir, yukarıdan gelen ışık gökyüzüdür, hareketli küçük şey yiyecektir, açık alan tehlikelidir. Bu ölçütler doğal koşullarda çoğunlukla doğru sonuç verir ve hızlı karar sağlar. Sorun, ölçütün dayandığı işaret ortamda çoğaldığında ya da taklit edildiğinde başlar.

Bu tür durumlarda hayvan hatasını fark edip vazgeçmez, çünkü ortada fark edilecek bir şey yoktur; işaret hâlâ doğru görünmektedir. Aynı yanlış bu yüzden bir kez değil, sürekli tekrarlanır. Doğadaki tekrarlanan hataların çoğu, tek tek yanlış kararlar değil, aynı kuralın değişen bir dünyada ısrarla uygulanmasıdır.

Işığın Yanılttığı Canlılar

Gece uçan böceklerin ışığa yönelmesi bunun en bilinen örneğidir. Doğal koşullarda gökyüzünden gelen dağınık ışık, yön tutturmak için sabit ve uzak bir referanstır. Yakındaki yapay bir ışık kaynağı ise aynı sinyali çok daha güçlü ve çok daha yakından verir. Böcek yönünü ona göre ayarladığında düz bir hat yerine kaynağın çevresinde dönmeye başlar. Kural değişmemiştir, referans değişmiştir.

Aynı mantık geceleri yol alan başka canlılar için de geçerlidir. Deniz kıyısında yumurtadan çıkan yavruların açık ve aydınlık yöne, yani suya yönelmesi köklü bir davranıştır. Kıyıdaki yapay aydınlatma karadan daha parlak olduğunda bu yönelim ters yöne çalışır. Burada da hata her gece yeniden ve aynı biçimde tekrarlanır.

Cam, Su ve Yansımalar

Kuşların cam yüzeylere çarpması bir başka tekrarlanan yanılgıdır. Kuş camı görmez; camda yansıyan gökyüzünü veya ağaçları görür ve önünde açık bir geçiş olduğunu varsayar. Yansıma ne kadar iyi olursa yanılgı o kadar güçlü olur. Bu yüzden pencerelere görünürlük sağlayan çıkartmalar, ipler veya desenler eklemek basit ama etkili bir önlem sayılır.

Su böcekleri için de benzer bir durum vardır. Bazı türler yumurtalarını bırakacak su birikintisini, yüzeyden yansıyan ışığın özelliğine bakarak bulur. Parlak ve düz yapay yüzeyler aynı işareti verdiğinde böcekler suyun olmadığı yerlere yönelir. Doğal ortamda kusursuz çalışan bir ipucu, insan yapımı yüzeyler çoğaldıkça sistematik biçimde şaşırtıcı hâle gelir.

Yiyecek Sanılan Şeyler

Beslenmede kullanılan kestirmeler de aynı biçimde yanılabilir. Denizde süzülerek beslenen ya da yüzeydeki parçaları toplayan canlılar için boyut, biçim ve hareket temel ölçütlerdir. Suda yüzen küçük plastik parçaları bu ölçütlere uyduğunda ayırt edilemez. Kuşlar da yuvalarına ip, iplik ve benzeri malzemeleri aynı nedenle taşır: doku ve esneklik açısından doğal malzemeye çok benzerler.

Bu örneklerde dikkat çeken şey, hatanın bir kez yapılıp öğrenilmemesidir. Sonucu geciktiği veya doğrudan hissedilmediği için davranış düzelmez. Öğrenmenin çalışabilmesi için sonucun hızlı ve açık olması gerekir; bu koşul sağlanmadığında aynı yanlış nesilden nesile tekrarlanabilir.

Başkasının Kuralını Kullanmak

Doğada bazı canlılar başka türlerin kestirme kurallarını doğrudan kullanır. Yumurtasını başka bir kuşun yuvasına bırakan türler, ana kuşun "yuvadaki yavruyu besle" kuralına güvenir. Bazı bitkiler böcekleri çekmek için onların yiyecek arayışında kullandığı koku ve renk işaretlerini taklit eder. Burada yanılgı tesadüf değildir; bir tarafın kuralı, diğer taraf tarafından öngörülebilir olduğu için kullanılır.

Bu durum kestirme kuralların hem gücünü hem de zayıflığını gösterir. Hızlı ve ucuz oldukları için yaygındırlar; tahmin edilebilir oldukları için de istismara açıktırlar. Doğadaki pek çok ilişki, tam olarak bu tahmin edilebilirliğin üzerine kuruludur.

İnsanın Elindeki Küçük Düzeltmeler

İyi haber, bu yanılgıların çoğunun kaynağının basit ve düzeltilebilir olmasıdır. Dışarıdaki aydınlatmayı yukarı değil aşağı yönlendirmek, gerekmediği saatlerde kapatmak, camlara görünür işaretler koymak, dışarıda atık bırakmamak, balkonda ip ve ağ benzeri malzemeleri açıkta tutmamak sayılabilecek adımlardır. Hiçbiri büyük bir çaba istemez; etkileri ise tekrar sayısı yüksek olduğu için birikir.

Doğadaki tekrarlanan yanılgılara bakmanın bir yararı da şudur: hatayı canlının yetersizliği olarak değil, kural ile ortam arasındaki uyumsuzluk olarak görmeyi öğretir. Ortam hızla değiştiğinde eski kurallar aynı hızda güncellenmez. Bu yüzden çevredeki küçük düzenlemeler, çoğu zaman canlıların davranışını değiştirmeye çalışmaktan çok daha etkili olur.